تحلیل مسیر

تحلیل مسیر که برای نخستین بار از سوی سوول رایت توسعه یافت گسترش روش های رگرسیون و در حقیقت، کاربرد رگرسیون چندمتغیری در ارتباط با تدوین بارز مدل های علی است. هدف آن به دست آوردن برآوردهای کمی روابط علی بین مجموعه ای از متغیرهاست. روابط بین متغیرها در یک جهت جریان می یابد و به عنوان مسیرهای متمایزی در نظر گرفته می شود.

مفاهیم تحلیل مسیر در بهترین صورت از طریق ویژگی عمده آن یعنی نمودار مسیر که پیوندهای علی احتمالی بین متغیرها را آشکار می سازد، تبیین می شود. برای تهیه نمودار مسیر، اسامی متغیرها را نوشته و از هر متغیر پیکانی به سوی متغیر دیگری که معتقدیم در آن تاثیر دارد رسم می کنیم. برای درک بهتر مطلب ارجح است بین نمودارهای درونداد و برونداد تمایز قایل شویم. نمودار درونداد از پیش برای کمک به تحلیل رسم می شود و بیانگر پیوندهای علی پیش بینی شده از سوی فرضیه پژوهشگر است. اما نمودار برونداد آنچه را که واقعا در نتیجه تحلیل آماری به دست آمده است نشان می دهد.

تحلیل مسیر چه کاری می تواند انجام دهد؟

آنچه با اجرای این روش می توان انجام داد، بررسی الگوی روابط بین چندین متغیر است، در حالی که رابطه احتمالی علی میان آنها تایید و رد نمی شود. روشن است که اگر دو یا چند فرضیه علی از پیش تعیین شده را بتوان در یک نمودار مسیر درونداد نمایش داد، اندازه های نسبی ضرایب مسیر در نمودار برونداد ممکن است بیان کند که کدام یک از آنها از طریق داده ها بهتر پشتیبانی می شود.

نخستین گام در تحلیل مسیر، تعیین یک مدل ساختاری پیش تجربی است که همه متغیرهای مورد علاقه پژوهشگر را در بر می گیرد. مدل ساختاری شامل یک مجموعه معادله ساختاری است که روابط علی ممکن بین متغیرها را توصیف می کند. در این فرآیند ابتدا یک سلسله مراتب علی مطرح می شود که درآن برخی متغیرها ممکن است علت احتمالی متغیرهای دیگر باشد، اما به طور قطع نمی تواند معلول آنها باشد. به بیان دیگر، ترتیب متغیرها به گونه ای است که متغیری که در مرتبه بالاتر این سلسله مراتب قرار دارد ممکن است علت متغیر مرتبه پایین تر از آن باشد، اما بعید است متغیر پایین تر علت متغیر مرتبه بالاتر از آن باشد.

تجزیه همبستگی های مشاهده شده

یکی از مزایای عمده تحلیل مسیر آن است که پژوهشگر را قادر می سازد که آثار مستقیم و غیرمستقیم یک متغیر را بر متغیر دیگر اندازه گرفته و مقدار آنها را با هم مقایسه کند. از مزایای دیگر تحلیل مسیر آن است که ما را قادر می سازد همبستگی بین دو متغیر را به صورت مجموع مسیرهای ساده و مرکب تجزیه کنیم، برخی از این مسیرها به گونه اساسی اثر غیرمستقیم بر معنا دارند و برخی دیگر احتمالا فاقد این ویژگی هستند. تجزیه همبستگی را می توان به روش های مختلف انجام داد. یک روش مبتنی بر شکل کاهش یافته معادله ساختاری است که در آن متغیر وابسته فقط بر حسب متغیرهای برونزا بیان می شود. روش دیگر آن است که از معادله تحلیل مسیر است، که متاسفانه کاربرد آن نیز در تجزیه همبستگی ها پیچیده است.

تجزیه همبستگی از این جهت مهم است که هم اطلاعاتی درباره فرآیندهای علی به دست می دهد، و هم از طریق آن می توان مناسبت و کفایت مدل را وقتی برخی پیوندها در ابتدا حذف شده باشند، مورد آزمون قرار داد. اگر مدل درست تدوین شده باشد، مقدار همبستگی تجربی بین دو متغیر باید برابر با مجموع مسیرهای ساده و مرکبی باشد که آن دو متغیر را با هم مرتبط می سازد. اگر این تساوی برقرار نباشد نشانه آن است که مدل احتمالا به گونه نامناسبی تدوین شده است، و در نتیجه نیاز به تجدید نظر دارد، اگر در مدل هیچ اتصالی حذف نشده باشد، تجزیه همبستگی نمی تواند به عنوان آزمون آن مدل به کار رود، زیرا رابطه بین همبستگی تجربی و مجموع مسیرهای ساده و مرکب در چنین موقعیتی یک نوع اتحاد ریاضی است.

تحلیل مسیر را می توان برای تجزیه همبستگی به صورت ۴ مولفه به کار برد:

آثار مستقیم، آثار غیرمستقیم، آثار تحلیل نشده و آثار کاذب.

مجموع آثار مستقیم و غیرمستقیم در یک متغیر به خصوص، معرف اثر کلی، و مجموع آثار کاذب و تحلیل نشده بیانگر اثر غیر علی است. تبیین اثر مستقیم یک متغیر ساده است، زیرا در واقع همان ضریب مسیر است.

آثار غیر مستقیم به این دلیل به وجود می آید که یک متغیر می تواند به عنوان متغیر میانجی، رابطه بین متغیرهای دیگر را تعدیل کند.

ممکن است آثار غیرمستقیم بسیاری وجود داشته باشد که تعداد آنها بستگی به تعداد متغیرهای میانجی دارد.

وقتی دو متغیر معلول متغیر سوم باشند که قبلا در زنجیره ظاهر شده است، همبستگی بین دو متغیر هم منعکس کننده رابطه علی بین آنها و هم منعکس کننده اثر کاذب متغیر سوم است. سرانجام، آثار تحلیل نشده ناشی از عامل های برونزای همبسته با یکدیگر است. اثرکلی، برحسب تعریف، مجموع دو نوع تعیین کننده یعنی اثر مستقیم و غیر مستقیم است.

محدودیت های تحلیل مسیر

روش تحلیل مسیر به این دلیل محبوبیت یافته است که برآورد نقش نسبی متغیرها را در یک شبکه علی امکان پذیر، و پژوهشگر را ناگزیر می سازد ساختار علی زیربنای متغیرها را آشکار نماید. اما دارای این محدودیت است که نمی تواند ساختار علی زیربنایی را تایید کند؛ یعنی بیان می کند که نقش نسبی متغیرها بر یکدیگر چیست، اما ساختار علی مورد نظر را محقق نمی سازد. چون علت باید قبل از معلول باشد،‌ ترتیب زمانی وقوع متغیرها در تهیه نمودار مسیر باید محقق باشد. برای اطلاعات درباره ترتیب احتمالی متغیرها در دنیای واقعی ناگزیر هستیم به مفاهیم نظری و شعور عادی خود متکی باشیم. گاه مفاهیم ترتیب زمانی متغیرها ناقص و برقراری نمودار مسیر گمراه کننده خواهد بود. هرچند تحلیل مسیر مطالب بسیار مهمی عرضه می کند، اما محدودیت ها بالقوه آن نیز باید مورد توجه قرار گیرد. برخی از این محدودیت  به شرح زیر است:

تحلیل مسیر می تواند فرضیه های علی را ارزشیابی کند و در برخی از موقعیت ها نیز دو یا چند فرضیه علی را بیازماید. اما هرگز نمی تواند جهت علیت را محقق سازد.

تحلیل مسیر زمانی مفید است که فرضیه های روشنی برای آزمون، یا تعداد کمی فرضیه که همه آنها را بتوان در یک نمودار واحد نشان داد، در باشد.

تحلیل مسیر در مرحله اکتشافی کاربرد اندکی دارد. این روش را نمی توانیم در موقعیت هایی که حلقه بازخورد در فرضیه ها گنجانده شده است، به کار ببریم.

در نمودار مسیر، همه روابط باید از طریق رگرسیون چندمتغیری آزمون پذیر باشند.

همه متغیرهای مداخله گر باید در تحلیل رگسیون چند متغیری به عنوان متغیرهای وابسته عمل کنند. بنابراین همه آنها باید دارای مقیاسی فاصله ای باشند. اندازه های طبقه ای یا ترتیبی ( رتبه ای) تحلیل مسیر را ناممکن می سازد.

 

سفارش مدل سازی معادلات ساختاری و از جمله انجام تحلیل مسیر پذیرفته می شود.

 

اگر مطلب را برای دوستان خود مفید می بینید، در شبکه های اجتماعی منتشر نمایید

شرکت آماری اطمینان شرق؛ مطمئن ترين در سراسر کشور

درباره سيد مجتبي فرشچي

کارشناسی ارشد خود را در رشته آمار کاربردی از دانشگاه شهید بهشتی تهران گرفته ام. بعنوان مدیریت این شرکت، مایلم با کیفیت ترین خدمات و آموزش را در زمینه مدل سازی معادلات ساختاری با نرم افزارهای Lisrel و Amos به محققان و دانشجویان کشور ارائه نماییم.

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

  • 10 − دو =

کليک کنيد: پاسخگويي تلگرامی